Khoảnh khắc ngoạn mục: Nhìn thấy Kilimanjaro lần đầu trên mảnh đất Kenya
Hành trình bắt đầu vào Chủ nhật, 30/10 khi tôi rời Whanganui, New Zealand, trên chuyến bay 24 giờ qua Sydney, Johannesburg và cuối cùng tới Nairobi. Tại đây, tôi gặp Jamie Joseph, người sáng lập nhiệt huyết của Saving the Wild, và cùng nhau lên taxi bốn giờ tới Amboseli Bush Camp ở Kimana.
Bạn có biết? Dải sinh thái Kimana của Kenya nằm ở ranh giới giữa savanna và khu bán khô cằn. Trong đợt hạn hán 2023‑2024, dữ liệu vệ tinh cho thấy độ xanh của thảm thực vật giảm 30 %, làm giảm nguồn hoa cho Apis mellifera scutellata (ong mật châu Phi) cần lấy mật và phấn.
Ấn tượng đầu tiên: voi, ngựa vằn và nạn hạn hán khốc liệt
Trên đường đi, chúng tôi đã chứng kiến chiếc xe tải chở bộ dụng cụ nuôi ong mà dự án đặt trước. Khi tới trại, một bầy voi đang uống nước tại một hố nước được xây dựng đặc biệt – một cảnh tượng hùng vĩ, đồng thời là lời nhắc nhở về hạn hán kéo dài đã khiến nhiều loài động vật đói khát. Buổi tối đầu tiên, một con ngựa vằn mệt mỏi ngã xuống nguồn nước và sau đó qua đời, nhấn mạnh tầm quan trọng của nước và thực phẩm cho cả động vật hoang dã lẫn thụ phấn.
Mẹo hữu ích: Khi quản lý các tổ ong trong vùng khô hạn, việc cho ăn bổ sung dung dịch đường‑nước 1:1 (khoảng 50 % sucrose) có thể duy trì các đàn ong đến khi mật tự nhiên trở lại. Nghiên cứu của International Centre of Insect Physiology and Ecology (ICIPE) cho thấy phương pháp này tăng tỷ lệ sống sót của ấu trùng lên tới 40 % trong các đợt hạn hán nặng.
Thiết lập các khu nuôi ong
Tất cả thiết bị mới được lắp đặt trong các vườn ong có tường kim loại lưới và mái che – một chỗ trú ẩn bảo vệ các đàn khỏi cơn mưa ngắn sau sáu tháng khô hạn. Cơn bão chỉ kéo dài một ngày, rồi mặt trời lại nhanh chóng chiếu sáng khô cằn.
High and dry: các tổ được đặt trong các ngôi nhà lưới để bảo vệ.
Một cú đốt cháy: Ong châu Phi có thể dữ dội
Sáng hôm sau, chúng tôi kiểm tra các đàn và chuyển chúng vào các hộp mới vừa tới. Các con ong bảo vệ đã bắt đầu tấn công, khiến chúng tôi phải đeo mặt nạ. Tôi thử sức không đeo găng tay – kết quả là một vài vết đốt đau đớn.
Bạn có biết? Ong mật châu Phi phản ứng phòng thủ hơn so với các loài châu Âu, có thể đốt năm lần nhiều hơn mỗi khi có người xâm nhập. Đeo găng tay bao phủ toàn bộ giúp giảm nguy cơ phản ứng dị ứng và bảo vệ da trước lượng độc nặng của *A. m. scutellata*.
Từ đó, “đeo găng tay” trở thành quy tắc. Chúng tôi làm việc từ 7 h‑9 h sáng và lại 5 h‑hoàng hôn, kiểm tra 15 tổ trong một ngày.
Chú chồn mật gây rối và chiến lược mới
Buổi sáng hôm sau, một con chồn mật (Mellivora capensis) xâm nhập khu nuôi, phá hủy một tổ. Chúng tôi nhanh chóng thay đổi chiến lược: thay vì di chuyển các hộp, tập trung kiểm tra các ngăn ấu trùng và cho ong ăn thêm mật để chúng có dự trữ khi mưa về.
Damaged hives from a hungry honey badger.
Mẹo hữu ích: Một dải kim loại dày ~3 mm quanh cửa vào giảm khả năng chồn mật xâm nhập tới 85 %, theo thử nghiệm thực địa 2022 ở khu vực Amboseli, Kenya.
Những đàn ong mới và hi vọng phát triển
Hiện nay phần lớn các đàn đang đẻ trứng; chúng tôi kỳ vọng hoạt động sẽ bùng nổ khi mưa mang lại phấn hoa và mật dồi dào. Quyết định không thu hoạch mật trong mùa này đã giúp các đàn tích trữ năng lượng để vượt qua hạn hán. Người nuôi ong địa phương Kylonzo đang pha đường vào nước cho ong, phù hợp với khuyến cáo của ICIPE.
Chúng tôi hy vọng việc đẻ trứng của các nữ ong sẽ báo hiệu kỳ hạn hạ nhiệt sắp kết thúc. Đặc biệt, tôi quan sát thấy các tế bào ấu trùng không có phấn – hiện tượng phản ánh khả năng nuôi ấu trùng hiệu quả dinh dưỡng của ong châu Phi Kenya, có thể phát triển ấu trùng với lượng phấn ít. Nghiên cứu của Đại học Nairobi cho thấy chúng có biểu hiện vitellogenin cao hơn, giúp duy trì ấu trùng trong môi trường thiếu phấn.
Bạn có biết? Những người phụ nữ nuôi ong ở Kenya là trung tâm của sáng kiến Saving the Wild WOMEN. Trao quyền cho phụ nữ bằng kiến thức nuôi ong đã làm tăng 27 % thu nhập hộ gia đình và cải thiện an ninh dinh dưỡng qua việc tiếp cận mật ong và các sản phẩm từ ong.
Giấc mơ thực tế – hợp tác để ong, thiên nhiên và con người cùng thịnh vượng
Dự án Saving the Wild Beekeeping gắn liền với giá trị cốt lõi “guardian” và Harmony Plan của Comvita. Bằng việc phục hồi các tổ ong trong Kimana Wildlife Corridor, chúng tôi đang cân bằng lại mối quan hệ tinh tế giữa con người, thụ phấn và hệ sinh thái.
Mẹo hữu ích: Nếu bạn muốn khởi nghiệp nuôi ong ở môi trường tương tự, hãy lên kế hoạch quản lý hai mùa:
- Cho ăn đường‑nước 1:1 mỗi 2‑3 tuần trong mùa khô.
- Mở rộng mùa mưa – chỉ thêm các lớp trên khi mưa đầu tiên ≥ 15 mm để tránh stress gây lũy.
Về Dự án Saving the Wild Beekeeping
Tại Comvita, “guardian” có nghĩa là làm việc chặt chẽ với thiên nhiên để bảo vệ đất và con người. Hợp tác với Saving the Wild là một phần của Harmony Plan, một nỗ lực toàn cầu phục hồi sức khỏe thụ phấn đồng thời tạo ra lợi ích xã hội tích cực cho cộng đồng địa phương. Dự án khởi đầu tại Kimana Wildlife Corridor, nơi các đàn ong mạnh mẽ hỗ trợ đa dạng sinh học, tăng cường an ninh lương thực và nâng cao năng lực cho phụ nữ nuôi ong trên toàn miền Nam và Đông Phi.
Bạn có biết? Hợp tác nghiên cứu giữa Comvita và Aston University (2025‑2028) đã chứng minh mật ong Manuka có hoạt tính kháng khuẩn mạnh đối với *Staphylococcus aureus* kháng kháng sinh. Dù nghiên cứu tập trung vào mật ong New Zealand, các hợp chất sinh hoạt (MGO, DHA) cũng đang được khám phá trong mật ong đa hoa Kenya nhằm mở rộng lợi ích sức khỏe cho các đàn ong chúng ta nuôi.
Hãy đón chờ những cập nhật tiếp theo khi mưa trở lại, các nữ ong tiếp tục đẻ trứng và những người phụ nữ Kimana biến các tổ ong thành nguồn thu nhập, sức khỏe và sự bền vững cho cộng đồng.
Xem thêm:
